MÖHUK Uyarınca Sözleşmelere ve Haksız Fiillere Uygulanacak Hukuk

Küreselleşen dünyada bir sabah uyandığınızda kendinizi Almanya’daki bir tedarikçiden mal sipariş ederken, İtalya’daki bir otel için rezervasyon yaparken veya Çinli bir yazılımcı ile iş sözleşmesi imzalarken bulabilirsiniz. Peki, işler ters gittiğinde hangi ülkenin hukuku devreye girecek? Türk hukuku mu, karşı tarafın hukuku mu, yoksa bambaşka bir üçüncü ülkenin hukuku mu?

İşte bu noktada devreye Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) girer. Bir borç ilişkisinde “yabancılık unsuru” (örneğin taraflardan birinin yabancı olması veya ifa yerinin yurt dışı olması) bulunduğunda, Türk mahkemeleri doğrudan Türk Borçlar Kanunu’nu uygulamaz; önce “Bu uyuşmazlığa hangi ülkenin hukuku uygulanmalı?” sorusunu sorar.

Bu rehberde, MÖHUK’un borçlar hukukuna ilişkin kanunlar ihtilafı kurallarını, sözleşmelerden haksız fiillere kadar detaylıca inceleyeceğiz.

1. Altın Kural: İrade Serbestisi ve Hukuk Seçimi (Sübjektif Bağlama)

MÖHUK madde 24, sözleşmeler hukukunun en temel prensibi olan “sözleşme özgürlüğünü” milletlerarası boyuta taşır. Kanuna göre, sözleşmeden doğan borç ilişkileri, tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir.

Buna sübjektif bağlama denir. Yani taraflar, aralarındaki sözleşmeye Alman hukuku, İngiliz hukuku veya İsviçre hukuku uygulanacağını kararlaştırabilirler. Seçilen hukukun sözleşmeyle veya taraflarla sıkı bir ilişkisi olması şart değildir; tarafsız bir hukuk sistemini de seçebilirler.

Hukuk Seçimi Nasıl Yapılır?

• Açık Seçim: Sözleşmeye “Bu sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda Fransız hukuku uygulanır” şeklinde bir madde (kloz) eklenmesi en garanti yoldur.
• Zımni (Örtülü) Seçim: Taraflar açıkça yazmasa bile, sözleşme hükümlerinden veya halin şartlarından bir hukuku seçtikleri “tereddüde yer vermeyecek biçimde” anlaşılabiliyorsa bu seçim de geçerlidir. Örneğin, sözleşmede belirli bir ülkenin kanun maddelerine atıf yapılması veya standart formların kullanılması buna işaret edebilir.
• Kısmi Seçim: Taraflar dilerse sözleşmenin bir kısmına bir hukuku, diğer kısmına başka bir hukuku uygulayabilirler (MÖHUK m. 24/2).
• Zamanlama: Hukuk seçimi sözleşme kurulurken yapılabileceği gibi, sonradan da yapılabilir veya değiştirilebilir. Ancak sonradan yapılan seçim, üçüncü kişilerin haklarını saklı tutmak kaydıyla geriye etkili olur.

Dikkat: Hukuk seçimi, o ülkenin maddi hukuk kurallarının (Borçlar Kanunu, Ticaret Kanunu vb.) uygulanması demektir. O ülkenin “kanunlar ihtilafı kuralları” (yani bizi başka bir ülkeye gönderen kuralları) dikkate alınmaz (MÖHUK m. 2/4).

2. Hukuk Seçilmezse Ne Olur? (Objektif Bağlama ve Karakteristik Edim)

Eğer taraflar bir hukuk seçimi yapmamışlarsa, Türk hakimi “en uygun” hukuku kendisi bulmak zorundadır. MÖHUK m. 24/4 uyarınca, hukuk seçimi yoksa sözleşmeye “o sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk” uygulanır.

Peki, en sıkı ilişkili hukuk nasıl bulunur? Kanun burada hakime yardımcı olmak için “Karakteristik Edim” karinesini getirmiştir.

Karakteristik Edim Nedir?

Bir sözleşmeyi o sözleşme yapan, ona kimliğini veren edimdir. Genellikle “para ödeme” borcu karakteristik edim değildir. Parayı alan ve karşılığında mal veya hizmet sunan tarafın edimi karakteristiktir.

• Satış Sözleşmesinde: Satıcının edimi.
• Kira Sözleşmesinde: Kiraya verenin edimi.
• Vekalet Sözleşmesinde: Vekilin edimi.
• Eser Sözleşmesinde: Eseri yapanın edimi.

Kural: Sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk, karakteristik edim borçlusunun sözleşmenin kuruluşu sırasındaki:

1. İşyeri hukuku (ticari/mesleki faaliyetse),
2. İşyeri yoksa yerleşim yeri hukuku,
3. Birden çok işyeri varsa, sözleşmeyle en sıkı ilişkili işyeri hukukudur,.

İstisna: Eğer halin bütün şartlarına göre sözleşme başka bir hukuka daha sıkı bağlıysa, karakteristik edim kuralı bir kenara bırakılır ve o “daha sıkı ilişkili hukuk” uygulanır (MÖHUK m. 24/4 son cümle).

3. Zayıfı Koruyan Özel Sözleşme Tipleri

Kanun koyucu, bazı sözleşmelerde bir tarafın (tüketici, işçi) daha zayıf olduğunu veya konunun devlet egemenliğiyle sıkı bağlantılı olduğunu (taşınmazlar) düşünerek genel kuraldan (m. 24) ayrılan özel hükümler getirmiştir.

a. Tüketici Sözleşmeleri (MÖHUK m. 26)

Tüketiciyi korumak için, taraflar hukuk seçimi yapsa bile, bu seçim tüketicinin mutad meskeni (yaşadığı yer) hukukunun ona sağladığı asgari korumayı elinden alamaz,. Yani seçilen hukuk tüketiciyi daha az koruyorsa, tüketicinin kendi hukuku devreye girer. Hukuk seçimi hiç yapılmamışsa doğrudan tüketicinin mutad meskeni hukuku uygulanır.

b. İş Sözleşmeleri (MÖHUK m. 27)

İşçiyi korumak adına, hukuk seçimi yapılsa dahi, işçinin mutad işyeri hukukunun (işini sürekli yaptığı yer) emredici hükümlerinin sağladığı asgari koruma saklıdır,. Hukuk seçimi yoksa, işçinin işini mutad olarak yaptığı işyeri hukukuuygulanır. İşçi işini sürekli bir ülkede yapmıyorsa, işverenin esas işyeri hukuku devreye girer.

c. Taşınmazlara İlişkin Sözleşmeler (MÖHUK m. 25)

Burası “kırmızı çizgi”dir. Taşınmazların mülkiyeti veya kullanımı (kira vb.) ile ilgili sözleşmelerde hukuk seçimi yapılamaz. Doğrudan ve emredici şekilde taşınmazın bulunduğu ülke hukuku (lex rei sitae) uygulanır.

d. Fikri Mülkiyet ve Taşıma Sözleşmeleri

• Fikri Mülkiyet (m. 28): Hukuk seçimi serbesttir. Seçim yoksa, hakkı devreden tarafın işyeri hukuku uygulanır.
• Eşya Taşıma (m. 29): Hukuk seçimi serbesttir. Seçim yoksa, taşıyıcının esas işyeri hukuku (belirli şartlarla) uygulanır.

4. Sözleşme Dışı Borçlar: Haksız Fiiller ve Sebepsiz Zenginleşme

Borç her zaman sözleşmeden doğmaz. Bazen bir trafik kazası (haksız fiil) veya yanlışlıkla yapılan bir ödeme (sebepsiz zenginleşme) de borç doğurur.

Haksız Fiiller (MÖHUK m. 34)

Yabancı unsurlu bir haksız fiilde (örneğin Alman turistin Türkiye’de İtalyan turiste çarpması) kural olarak haksız fiilin işlendiği yer hukuku (lex loci delicti) uygulanır.

• Eğer fiilin işlendiği yer ile zararın meydana geldiği yer farklı ülkelerse, zararın meydana geldiği ülke hukukuuygulanır.
• İstisna: Olay başka bir hukukla “daha sıkı ilişkili” ise o hukuk uygulanır.
• Hukuk Seçimi: Taraflar, haksız fiil meydana geldikten sonra anlaşarak uygulanacak hukuku açıkça seçebilirler.

Sebepsiz Zenginleşme (MÖHUK m. 39)

Eğer sebepsiz zenginleşme mevcut bir hukuki ilişkiye (örneğin bir sözleşmeye) dayanıyorsa, o ilişkinin hukuku uygulanır. Aksi halde, zenginleşmenin gerçekleştiği ülke hukuku geçerlidir.

5. Emniyet Sübapları: Kamu Düzeni ve Doğrudan Uygulanan Kurallar

MÖHUK, yabancı hukukun uygulanmasına izin verir ama devletin temel çıkarlarını korumayı da ihmal etmez.

• Kamu Düzeni (MÖHUK m. 5): Yabancı hukukun uygulanması Türk kamu düzenine “açıkça” aykırı sonuçlar doğuracaksa (örneğin temel hakları ihlal ediyorsa), o kural uygulanmaz; yerine Türk hukuku uygulanır.
• Doğrudan Uygulanan Kurallar (MÖHUK m. 6 & 31): Devletin ekonomik veya siyasi çıkarlarını koruyan (gümrük, ithalat yasakları, döviz kontrolleri gibi) kurallar, sözleşmede hangi hukuk seçilirse seçilsin, mutlaka uygulanır.

Sonuç

Milletlerarası borçlar hukuku, taraflara geniş bir özgürlük alanı tanıyan ancak zayıfı koruyan ve devletin egemenlik haklarını saklı tutan hassas bir dengedir. Bir sözleşme hazırlarken veya bir uyuşmazlık anında “nasılsa bizim hukukumuz uygulanır” dememek, MÖHUK’un 24. maddesindeki hukuk seçimi özgürlüğünü bilinçli kullanmak ve “karakteristik edim” gibi kavramlara hakim olmak, sizi gelecekteki sürprizlerden koruyacaktır. Unutmayın, doğru hukuk seçimi, en az sözleşmenin ticari şartları kadar değerlidir.

Siz de uluslararası hukuk alanında içerisinde bulunduğunuz uyuşmazlıklarda nasıl bir yol izlemeniz gerektiği ile ilgili emin değilseniz bu linke tıklayarak bizimle iletişime geçebilir, hukuki süreçleriniz boyunca sizi en iyi şekilde temsil edeceğimizden emin olabilirsiniz.