Türkiye’nin enerji talebinin artması ve enerjide dışa bağımlılığı azaltma hedefleri doğrultusunda nükleer güç santrallerinin inşası, hukuki ve çevresel tartışmaları beraberinde getirmektedir. Ülkemizin birincil enerji tüketiminde büyük oranda dışa bağımlı olması, yeni enerji kaynaklarının devreye alınmasını stratejik bir zorunluluk haline getirmiştir. Ancak nükleer enerjinin barındırdığı devasa riskler, bu yatırımların sıradan yasal düzenlemelerle değil, son derece spesifik ve tavizsiz hukuki rejimlerle denetlenmesini gerektirir.

Genel Hukuktan Nükleer Hukuka Geçiş

Normal şartlarda, Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 71. maddesi tehlike arz eden işletmeler için genel bir tehlike sorumluluğu öngörür. Ancak nükleer kazaların sınır aşan etkileri ve geri dönülmesi imkansız devasa zararları, bu alanı klasik borçlar hukuku kurallarından ayırarak uluslararası standartlarda özel bir rejime tabi tutmayı zorunlu kılmıştır. Ülkemizde nükleer tesis işletmecisinin sorumluluğuna ilişkin yasal çerçeve, taraf olduğumuz uluslararası Paris Sözleşmesi (ve ek protokolleri) ile iç hukukumuzda yürürlüğe giren 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanunu etrafında şekillenmiştir.

Nükleer hukukta dünyaca kabul gören en temel prensip “sorumluluğun hukuki anlamda kanalize edilmesi” (hukuki aktarım) ilkesidir. Bu prensip uyarınca, olası bir nükleer hadise sonucunda zarar gören kişiler, kazaya sebep olan hatalı parçayı üreten fabrikaya, santralin mimarına veya alt taşeronlara tek tek dava açmakla uğraşmaz. Mağdurlar tazminat taleplerini doğrudan ve yalnızca nükleer tesisi işleten kişiye yöneltirler. Buradaki hukuki amaç, mağdurların sorumluyu bulmak için yıllarca sürecek karmaşık davalarda vakit kaybetmesini engellemek ve nükleer sektöre yatırımı teşvik etmektir. İşletmecinin bu kazadan sorumlu tutulması için herhangi bir kusurunun ispatlanması da gerekmez; ortada bir nükleer kaza, bu kazadan doğan bir zarar ve illiyet bağı olması yeterlidir.

İşletmeci Kimdir ve Sorumluluk Ne Zaman Başlar?

7381 sayılı Kanun’a göre işletmeci kavramı oldukça geniş yorumlanmıştır. İşletmeci sadece santral faaliyete geçtikten sonra Nükleer Düzenleme Kurumu’ndan (NDK) işletme lisansı alan kişi değildir. Lisans alınmasından önceki dönemde sahanın hazırlanması, inşaat ve işletmeye alma aşamalarında tesisi kuran kişiler de kanunen işletmeci sayılır. Dahası, eğer işletmecinin lisansı herhangi bir sebeple iptal edilirse, yeni bir işletici bulunana dek eski işletici nükleer hadiselerden sorumlu tutulmaya devam eder. Bu niş hukuki detay, nükleer maddelerin bulunduğu sahada hiçbir zaman “sorumlusuz” bir an bırakılmamasını güvence altına alır.

Ekonomik ve Çevresel Kayıpların Tazmini

Nükleer zarar kavramı yalnızca doğrudan can kaybı veya binaların yıkılması anlamına gelmez. Paris Sözleşmesi kapsamında, nükleer sızıntı sonucu fiziki bir zarar görmemesine rağmen, illiyet bağı kurularak “doğrudan ekonomik çıkar kaybına” uğrayan vatandaşların zararları da tazmin edilir. Örneğin, radyasyon sızıntısı sebebiyle kirlenen bir bölgede balık tutamayan ve geçimini sağlayamayan balıkçının doğrudan gelir kaybı nükleer zarar sayılır. Ayrıca, zarar gören çevrenin eski haline getirilmesi için alınan veya alınacak makul “ikame tedbirlerin” masrafları da işletmecinin sorumluluğu altındadır.

700 Milyon Euro Sınırı, Sigorta Havuzu ve Devletin Rolü

Nükleer bir felaketin maliyeti milyarlarca doları bulabileceği için, yatırımcıları tamamen kaçırmamak adına kanun koyucu bir üst sınır belirlemiştir. 7381 sayılı Kanun, nükleer tesis işletmecisinin maddi sorumluluğunu her bir nükleer hadise için 700 milyon Euro ile sınırlandırmıştır. Nükleer maddelerin Türkiye üzerinden transit geçişi sırasında meydana gelebilecek kazalar için ise bu sınır 80 milyon Euro’dur.

İşletmeciler bu sorumluluğu karşılamak için faaliyete başlamadan önce zorunlu sigorta yaptırmak zorundadır. Bu devasa riski yönetmek adına Türkiye’de Özel Riskler Yönetim Merkezi (ÖRYM) tarafından idare edilen bir Nükleer Sigorta Havuzu (NSH) kurulmuştur.

Peki, zarar 700 milyon Euro’yu aşarsa ne olacaktır? Kanun bu durumu da düzenlemiştir. Zararın bu sınırı aşmasının muhtemel olduğu durumlarda Cumhurbaşkanı kararıyla bir Nükleer Zarar Tespit Komisyonu kurulur. Bu aşamada Hazine ve Maliye Bakanlığı, işletmeciden 700 milyon Euro’yu tahsil eder ve komisyon bu fonu, öncelikle can kaybı ve insan sağlığına verilen zararları dikkate alarak halka adil bir ödeme planıyla dağıtır. Sınırı aşan devasa zararlar için ek tedbirler almak yine devletin yükümlülüğündedir.

Sorumluluktan Kurtuluş Halleri

Hukuktaki en çarpıcı noktalardan biri illiyet bağını kesen sebeplerdir. 7381 sayılı Kanun ve Paris Sözleşmesi’ne göre işletmeci; kaza doğrudan silahlı çatışma, hasmane hareketler, iç savaş veya ayaklanma sebebiyle meydana gelmişse sorumluluktan muaf tutulur.

Ancak burada çok önemli bir hukuki çizgi bulunmaktadır: Terör eylemleri bu istisnaların dışındadır. Paris Sözleşmesi’nin açıklayıcı metinlerine göre, nükleer santrale yapılacak bir terör saldırısı, işletmeciyi sorumluluktan kurtarmaz. İşletmeci her halükarda meydana gelen zararı tazminle yükümlüdür. Doğal afetler söz konusu olduğunda ise, Fukuşima kazasında da görüldüğü üzere olağanüstü deprem veya tsunamiler artık modern nükleer hukukta sorumluluktan kaçış için geçerli bir mücbir sebep kabul edilmemektedir.

Zamanaşımı Sınırları ve İspat Zorlukları

İyonlaştırıcı radyasyonun sinsi doğası gereği, hastalıkların kaza anından on yıllar sonra ortaya çıkması muhtemeldir. Hukukta kanser gibi hastalıklar ile nükleer kaza arasındaki bağı ispatlamak zordur; örneğin İngiltere’deki ünlü Reay and Hope davasında lösemi ile santral sızıntısı arasındaki illiyet bağı ispatlanamadığı için talepler reddedilmiştir.

Bu zorluğu hafifletmek için 2004 Protokolü ile can ve şahıs zararları için zamanaşımı süresi kazadan itibaren 30 yıla uzatılmıştır. Malvarlığı zararları için bu süre 10 yıldır. Vatandaşların burada dikkat etmesi gereken kritik husus, zararı ve sorumluyu öğrendikleri tarihten itibaren 3 yıllık kısa bir zamanaşımı süresinin de bulunmasıdır.

Enerji Politikaları, Çevre Hukuku ve Sosyal Gerçeklikler

Nükleer santrallerin inşası salt bir enerji veya borçlar hukuku meselesi değildir; aynı zamanda anayasal bir çevre hakkı meselesidir. Türkiye Barolar Birliği’nin düzenlediği Enerji ve Hukuk Sempozyumu’nda altı çizildiği üzere, hukukun üstünlüğü gözetilmeden, sadece ticari kâr hırsıyla yapılan enerji yatırımları ekosistemi ve toplum barışını geri dönülmez şekilde zedelemektedir.

Hukukçular ve mühendisler, özellikle Akkuyu Nükleer Güç Santrali gibi projelerde, tüm işletme, bakım ve nihai atık yönetiminin yabancı bir devlete (Rusya) ait olmasının ülke güvenliği ve dış politika açısından riskler taşıdığına dikkat çekmektedir. Ayrıca henüz hiçbir ülkede işletmeye alınmamış (VVER 1200 gibi) reaktör modellerinin kullanılması ve yerbilimcilerin tektonik uyarılara karşı tatmin edici yanıtlar alamaması, ÇED (Çevresel Etki Değerlendirmesi) süreçlerinin uluslararası standartlarda ve tavizsiz uygulanmasının önemini artırmaktadır. Hukuka, bilime ve halkın katılımına dayanmayan hiçbir proje kalıcı sosyal fayda üretemez.

Türkiye’de nükleer enerjiye yönelik mevzuat, 7381 sayılı Kanun ve uluslararası anlaşmalar ile modern standartlara yaklaştırılmış, işletmeciye ağır ancak sınırlandırılmış bir sorumluluk yüklenmiştir. Vatandaşın mağduriyetini önlemeyi amaçlayan sigorta havuzları, 30 yıla varan zamanaşımı süreleri ve terör saldırılarında dahi sorumluluğun devam etmesi, sistemin hukuki güvenliğini yansıtmaktadır. Ancak hukuki çerçevenin varlığı kadar, bu çerçevenin anayasal çevre haklarıyla ve şeffaf denetim mekanizmalarıyla tavizsiz uygulanması da hayati önem taşımaktadır. Enerji politikalarının temeli doğa ve insan odaklı olmalı; ekosistemi gözetmeyen hiçbir ekonomik yatırım, hukukun üstünlüğünden bağımsız düşünülememelidir.

Hayatın her alanında karşımıza çıkan hukuka ilişkin sizler de yardım veya danışmanlık almak isterseniz, bu linke tıklayarak bize ulaşabilirsiniz.